Matična biblioteka "Svetozar Marković" (www.biblio-za.org.yu) je nastavljač tradicije Zaječarske čitaonice osnovane 1866. godine. Već 1874. godine imala je 105 članova, 300 knjiga, jednu kartu, 6 slika i bila pretplaćena na 24 lista, od kojih 3 na stranim jezicima.
Tokom srpsko-turskih ratova 1876 - 1878. godine, u opštem razaranju Zaječara, stradala je i čitaonica. Celokupna njena imovina je spaljena ili nestala.
Posle više neuspelih pokušaja, Zaječar je ponovo dobio javnu biblioteku tek 1909. godine. Sa okupacijom Srbije 1915. godine prestao je rad škola, pa samim tim i rad Javne biblioteke, koja je bila u zgradi Gimnazije. Na dalje je delila zlu sudbinu ove škole i varoši u surovim okupacijskim godinama. Do oslobođenja 1918. godine uništene su ili ukradene knjige ne samo Javne biblioteke već i iz knjižnica strukovnih organizacija i udruženja kao i knjige privatnih biblioteka zaječarskih intelektualaca.
U periodu izneđu dva svetska rata nema podataka o postojanju javnih biblioteka u Zaječaru. Zna se da su osnovane i radile dosta brojne druge knjižnice i čitaonice, koje su zadovoljavale potrebe određenih kategorija građana. Zaječar je ponovo dobio biblioteku tak posle II svetskog rata, tačnije 31.12.1944. godine.
Danas matična biblioteka "Svetozar Marković" u Zaječaru ima fond od 100.000 knjiga, fond periodike od 177 naslova i 1.783 godi-šta, CD-teku sa 147 diskova, čitaonicu sa 70 čitalačkih mesta, oko 3.500 upisanih članova svake godine, kompjuterski sistem sa 11 radnih stanica, izdavačku delatnost (do sada objavljeno 12 knjiga), bogat i sadržajan rad u popularisanju knjiga (mnogobrojne promocije, književne večeri, predavanja, izložbe), tridesetdvogodišnju smotru dečjeg likovnog i literalnog stvaralaštva "Cvet u reči - cvet u slici", kao i mnogobrojne druge sadržaje.
